چكيده
مسأله مهدویت و انتظار، جنبه ‌های مختلف اجتماعی، روان‌ شناختی، تاریخی، فلسفی، تربیتی و اعتقادی دارد و از دیدگاه‌ ها و زوایای مختلف بررسی شده است. یکی از اهداف جامعه مهدوی، عدالت فردی و اجتماعی است. عدالت یکی از واژه ‌هایی است که بشر همیشه با آن انس داشته و در آرزوی تحقق آن بوده است. به همین دلیل، ادیان بزرگ و مکاتب مختلف شعار برقراری عدالت اجتماعی را می ‌دهند. عدالت مهدوی همان عدالت انبیا و اولیاست؛ زیرا مهدی(عج)، وارث آدم، نوح، ابراهیم (علیهم السلام) و محمد (ص) و یازده امام معصوم (علیهم السلام) است.
در حکومت مهدوی، عدالت جنبه‌ های مختلفی دارد که شامل ابعاد مختلف فرهنگی (توزیع عادلانه منابع در مسائل آموزشی و پرورشی)، اجتماعی (توزیع عادلانه مناسبات اجتماعی)، اقتصادی (توزیع عادلانه ثروت، منابع و امکانات، رفع فقر و تبعیض)، سیاسی (توزیع عادلانه مسئولیت‌ ها، اختیارات و قدرت)، قضایی (برخورد یکسان با افراد جامعه در برابر قانون)، اطلاعاتی (اطلاع‌ رسانی و توزیع عادلانه اطلاعات) است و تحقق آن به بستر ‌سازی نیاز دارد. برای بستر‌سازی و ایجاد آمادگی برای ظهور منجی جهان، دو نوع مسئولیت وجود دارد. یکی مسئولیت‌ های فردی است که انسان معتقد و منتظر بر عهده دارد. این مسئولیت، مکان و زمان نمی ‌شناسد و هر فرد منتظر در هر نظامی که باشد، باید خود را در هر لحظه آماده نگه دارد و بکوشد جامعه خود را نیز آماده کند. مسئولیت دوم، مسئولیت نظام و حکومتی است که توانسته بر نظام استکبار خارجی و استبداد داخلی چیده شود و نظام اسلامی را ایجاد کند. نظام اسلامی برای آماده‌ سازی شرایط ظهور باید برنامه راه‌بردی دقیق و مشخص داشته باشد. به طور کلی، برنامه یا طرح راهبردی آماده‌ سازی شرایط ظهور از پنج مرحله تشکیل می‌ شود. در مرحله اول، مشخص کردن نظام ارزش ‌های اعتقادی، معیار‌ها و شاخص ‌های آن است که در شمار اعتقادات و باور‌های یک جامعه درآمده است و جهت حرکت آن را مشخص می ‌کند و به آن اعتماد به نفس می ‌دهد. مرحله دوم، بررسی و تجزیه و تحلیل آماده ‌سازی شرایط ظهور در داخل و خارج از کشور است که در نتیجه آن، نقاط قوت و ضعف، فرصت ‌ها و تهدید‌ها مشخص می شود. مرحله سوم، تعیین اهداف، راهبرد‌ها و سیاست‌ گذاری ‌های مورد نیاز کشور در زمینه آماده ‌سازی شرایط ظهور در چارچوب ارزش‌ها و باورهاست. در این مرحله، اهداف، راهبرد‌ها و سیاست‌ گذاری ‌ها در چارچوب ارزش ‌ها و باورها به صورت شفاف تدوین و مشخص می ‌شود. در مرحله چهارم، اجرای راهبرد‌ها و سیاست ‌گذاری ‌های تدوین شده است. در این مرحله، برنامه‌ های مختلفی جهت تحقق اهداف و راهبرد‌ها، تهیه و بودجه مورد نیاز و دستورالعمل ‌های اجرایی فراهم می ‌شود. مرحله پنجم، نظارت همیشگی بر اجرای دقیق طرح آماده‌ سازی شرایط ظهور است. در این مقاله، پنج مرحله یاد شده بررسی و پیشنهادهای لازم در این زمینه بیان می‌ شود.


مقدمه
امروزه مسئولان، برنامه‌ ريزان، سیاست ‌مداران و پژوهشگران عزیز، برای ایجاد بستری مناسب در جهت توسعه هماهنگ و پایدار آماده ‌سازي مقدمات ظهور در چارچوب ارزش ‌هاي اعتقادی و باورهاي اسلامی، مسئولیت خطیری به عهده دارند. ارتقاي فرهنگ و دانش و معرفت افراد جامعه و داشتن برنامه راهبردی مدون برای آماده‌ سازي این شرایط دغدغه اصلی پرچمداران این حرکت است. آنها می‌ خواهند به این حرکت سرعت دهند تا جامعه اسلامی را به بالاترین قله‌ هاي عزت و کمال برسانند. این حرکت لازم است در چارچوب ارزش‌ ها و معیار‌‌هاي اسلامی و در مسیری باشد که به ظهور حضرت مهدی(عج) بینجامد. یافتن راهکارهای مناسب برای آماده ‌سازي زمینه‌ های ظهور از تلاش ‌های مؤثر پژوهشگران نظام اسلامی به شمار می‌ آید. همچنين مشخص کردن معیار‌ها و ارزش ‌ها، اهداف، سیاست‌گذاری ‌ها و برنامه‌ريزي‌ هاي دقیق در این زمینه ضروری است.

شهید مطهری در کتاب عدل الهی برای ساختن جهانی بهتر اعتقاد دارد که حتماً باید از اندیشه‌ های محدود و فکر‌های کودکانه ‌ای که لایق زندگی محدود است، صرف‌ نظر کنیم و به طرحی وسیع و بزرگ بیندیشیم. به قول حافظ، «فلک را سخت بشکافیم و طرحی نو دراندازیم.» این کار مهندسی، آسان نیست. بنابراین، باید از تمام علوم و فنون، هنر و ادبیات، علم و فناوری برای این کار استفاده نمود. در این زمینه هر علم یا فنونی که جامعه به آن نیاز داشته باشد، ضروری است و جزء علوم و فنون مفروضه اسلامی و واجب کفایی قرار مي ‌گیرد.
در این زمینه، سه تا هشت عامل مؤثر و ابعاد مختلف مدیریت توسعه منابع انسانی، علمی و تکنولوژی از جمله فناوری اطلاعات در دانشگاه ‌ها و مراکز پژوهشی در نظام اسلامی بحث و بررسی شد. به طور کلی طرح آماده‌ سازي مقدمات ظهور، برنامه‌ای راهبردی است. پس مانند هر طرح راهبردی ديگر، به نظام ارزش ‌هاي اعتقادی و باورهای اسلامی ما بستگی دارد. برای تدوین و اجرای این طرح راهبردی، لازم است به اختصار، به حرکت عدالت ‌خواهي و ظلم‌ ستيزي در طول تاریخ بپردازیم.
عدالت‌ خواهي و ظلم ‌ستيزي، جریانی پیوسته در تاریخ است. حوادث متفرقه ‌اي نیست که مثلاً ناگهان ابراهیم به بت‌ شکنی برخیزد و موسی در مقابل فرعونیان قرار گیرد. مبارزه برای آزادی و عدالت مانند رودخانه‌ اي است که در بستر زمان جریان دارد. این نهضت از حضرت ابراهیم(ع) تا قیام حضرت مهدی(عج) ادامه دارد و در آخرالزمان قطعاً پیروز خواهد شد. ادیان دیگر نیز همگی برای ریشه ‌کن شدن ظلم و ستم و استقرار عدالت منتظر منجی هستند. این انقلاب بزرگ در نتیجه یک سری انقلاب هاي عدالت ‌خواهي و ظلم ‌ستيزي علیه تمام اشکال استضعاف است. فراهم کردن زمینه برای ظهور رهبر، اصلی برای تحقق قسط و عدل و نابودی ظلم و ستم به شمار می ‌آید. این مسأله، بزرگترین مسئولیت منتظران است.
به طور کلی تاکنون دو جریان بزرگ اجتماعی در طول تاریخ وجود داشته: اول، جریان جنبش و تلاش کسانی بوده که توقف ظلم و تجاوز و بي‌ عدالتی را می ‌خواسته‌ اند و به عدالت و وحدت و برابری انسان‌ ها اعتقاد داشته ‌اند؛ دوم، تلاش صاحبان زر و زور و تزویر که حفظ نظام طبقاتی و برتری و تبعیض نژادی و بی ‌عدالتی و روابط استثماری را خواهانند.
به تأیید قرآن، جوامع بشری ابتدا بر وحدت و برابری استوار بوده ‌اند:
(وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُواْ)؛
و مردم جز یک امت نبودند؛ پس اختلاف پیدا کردند.
در جای دیگر مي‌فرماید:
(فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنذِرِینَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْكُمَ بَینَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُواْ فِیهِ)؛
پس خداوند پيامبران را نويدآور و بيم‏ دهنده برانگيخت، و با آنان، كتاب [خود] را بحق فرو فرستاد، تا ميان مردم در آنچه با هم اختلاف داشتند داورى كند.
همچنین در جای دیگر مي ‌فرماید:
(وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الأرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ)؛
و خواستيم بر كسانى كه در آن سرزمين فرودست شده بودند، منت نهيم و آنان را پيشوايان [مردم] گردانيم و ايشان را وارث [زمين] كنيم.
بنابراین روزی خواهد رسید که مستضعفان بیدار می ‌شوند و ظلم و ستم را درهم می‌ کوبند و قدرت را در رکاب منجی موعود (عج) به دست خواهند گرفت. قرآن مي ‌فرماید:
(إِنَّ اللّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ)؛
در حقيقت، خدا حال قومى را تغيير نمى ‏دهد تا آنان حال خود را تغيير دهند.
سرنوشت قوم یا ملت، به تغییر و تحول خود آنها بستگی دارد. بنابراین، خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمي ‌دهد مگر آن‌که تک ‌تک آن قوم تغییر و تحول اساسی را در خود ایجاد نمایند. به طور کلی محرومان و مستضعفان به دو گروه اصلی تقسیم مي ‌شوند: یکی ضعفا که آیات و بینات را دریافت می ‌کنند و آگاهانه به جناح ظلم و استکبار روی مي ‌آورند و تمکین مي ‌نمایند؛ دوم، مستضعفان آگاه و انقلابی که برای استقرار عدل و قسط مبارزه مي ‌کنند و در نهایت، بیشتر مردم به آنها مي ‌پیوندند. این مستضعفان دارای ویژگی ‌هاي ذیل هستند:
1. اعتقاد به نظام یکتاپرستی و برابری انسان ‌ها و نفی نظام شرک و کفر؛
2. مدافع آزادی افراد و جامعه و پاسدار قسط و عدل؛
3. شناخت از خود و خداوند و درک مسئولیت ‌های خویش؛
4. شناخت نظام جای‌ گزینی که بر پایه قسط و عدل بنا شود؛
5. شناخت از ظلم، استکبار، استعمار، استثمار و استبداد در اشکال مختلف آن؛
6. اعتراض به نظام حاکم استکباری، استبدادی و مقاومت همه ‌جانبه؛
7. تحت تعقیب دشمن قرار گرفتن؛
8. در اقلیت بودن و نداشتن پایگاه در ابتدای نهضت؛
9. نداشتن امکانات داخلی و خارجی در ابتداي حرکت.
رهبران و مستضعفان مبارز، یا شهید و تبعید مي ‌شوند و یا به زندان مي‌ افتند و یا آن‌که بر اثر مبارزه، از بند ظلم و بي ‌عدالتی رهایی مي ‌یابند. تاریخ زندگی انبیاي الهی و امامان شیعه و نهضت‌ های اسلامی در گذشته و حال، گواه این مسأله است.
برای آماده‌ سازي زمینه‌ های ظهور لازم است نظام و ویژگی ‌های جبهه باطل نیز شناخته شود. این ویژگی‌ ها عبارتند از:
1. نظام طاغوت
قرآن می ‌فرماید:
(إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِي الأرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءهُمْ وَيَسْتَحْيي نِسَاءهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ)؛
فرعون در سرزمين [مصر] سر برافراشت و مردم آن را طبقه ‌طبقه ساخت؛ طبقه ‏اى از آنان را زبون مى‏ داشت، پسرانشان را سر مى‏ بريد و زنانشان را [براى بهره ‏كشى] زنده بر جاى مى ‏گذاشت؛ همانا وى از فسادكاران بود.
فرعون رژیمی فزون‌ طلب، تجاوزگر و نامشروعی داشت، که نابود کردن انسان ‌ها برنامه آن بود و برای برجا ماندن رژیمش، از جاسوسی و تفتیش عقاید و زندان و شکنجه گرفته تا نابودی انسان‌ ها بهره مي ‌برد.
2. استعلام (برتری ‌جویی بر مردمان)
قرآن می ‌فرماید:
(إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِي الأرْضِ)؛
فرعون در سرزمین [مصر] سر برافراشت.
3. استعباد (برده ساختن انسان ‌ها برای بهره‌ کشی)
قرآن در این زمینه می ‌فرماید:
(وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَي أَنْ عَبَّدتَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ)؛
و [آيا] اين‌كه فرزندان اسرائيل را بندة [خود] ساخته ‏اى نعمتى است كه منّتش را بر من مى ‏نهى؟
4. استضعاف
(إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِي الأرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءهُمْ وَيَسْتَحْيي نِسَاءهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ)؛
فرعون در سرزمين [مصر] سر برافراشت و مردم آن را طبقه ‌طبقه ساخت؛ طبقه‏ اى از آنان را زبون مى ‏داشت؛ پسرانشان را سر مى ‏بريد و زنانشان را [براى بهره‏ كشى] زنده بر جاى مى‏ گذاشت؛ همانا وى از فسادكاران بود.
5. ارتجاع
(وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلاَّ قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِم مُّقْتَدُونَ)؛

و بدين ‌گونه در هيچ شهرى پيش از تو هشدار دهنده ‏اى نفرستاديم مگر آن‌ كه افراد خوش ‌گذران آن گفتند: ما پدران خود را بر آيينى [و راهى] يافته ‏ايم و ما از پى ايشان راه ‌سپريم.
6. اسراف
(إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ)؛
در حقيقت، فرعون در آن سرزمين برترى ‏جوى و از اسراف‌ كاران بود.
7. تکذیب
انکار و تکذیب پیام‌ های الهی و قوانین مسلم تاریخ و سنت ‌های، الهی از صفات شاخص طبقه ستمگر و متجاوز است.
8. فساد
فرعون و ستمگران نه تنها خود تجسم عینی فسادند، بلکه فساد را در جامعه ترویج مي‌ دهند.
9. مترفین و ملأ
(وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلاَّ قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ كَافِرُونَ)؛
و [ما] در هيچ شهرى هشدار دهنده ‏اى نفرستاديم جز آن‌ كه خوش ‌گذرانان آن گفتند: ما به آن‌ چه شما بدان فرستاده شده ‏ايد كافريم.
قرآن طبقه مرفه و ثروتمند و سرمایه‌ داران بي‌ درد جامعه و اشراف و قدرتمندان را در رأس و در صف مقدم جبهه باطل قرار مي‌ دهد. انگیزه و دشمنی این گروه با انبیا و مردم را حفظ و دفاع از ثروت و امتیازاتی مي ‌داند که از راه ستم و تجاوز به دست آمده است. قرآن مي ‌فرماید:
(وَقَالَ الْمَلأُ مِن قَوْمِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْيي نِسَاءهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ)؛
و سران قوم فرعون گفتند: آيا موسى و قومش را رها مى ‏كنى تا در اين سرزمين فساد كنند و [موسى] تو و خدايانت را رها كند؟ [فرعون] گفت: به زودى پسرانشان را مى‏ كشيم و زنانشان را زنده نگاه مى ‏داريم و ما بر آنان مسلطيم.
ملأ یعنی بزرگان قوم در نظام طاغوتی که به جز طرفداری از آن نظام هنری ندارند و به آن وفادارند و با این کار ثروت زیادی را تصاحب مي ‌نمایند. ملأ در نظام طاغوتی در دو چهره اقتصادی و دیوان‌ سالاری دیده مي ‌شود. قارون نماینده قدرت اقتصادی وابسته به نظام طاغوتی و هامان نماینده سیستم اجرایی و دیوان ‌سالاری این نظام بود.
در جنگ بین این دو جریان (حق و باطل)، سرانجام وعده خدا به مسلمانان و محرومان تحقق خواهد یافت و منجی عالم و یاران منتظرش جامعه ‌اي بر اساس قسط و عدل ایجاد خواهند کرد. او برترین حیات ‌بخشی است که آرزوی تمام انبیا و اوصیا را محقق خواهد ساخت؛ عقل‌ های به ‌خواب‌ رفته را بیدار خواهد نمود و زمین را حیات داده، استعداد‌ها را در عمق وجود انسان‌ ها استخراج و شکوفا خواهد کرد. در آن زمان اکثر اهل‌کتاب اسلام مي ‌آورند. آیت‌ الله مکارم شیرازی در این زمینه مي ‌نویسد:
با توجه به این‌ که در دوران حکومت آن مصلح بزرگ، همه وسایل پیشرفته ارتباط‌ جمعی در اختیار او و پیروان رشید اوست و با توجه به این ‌که اسلام راستین با حذف پیرایه ‌ها، کشش و جاذبه‌ اي فوق ‌العاده دارد، به خوبی مي ‌توان پیش‌ بینی کرد که اسلام با تبلیغ منطقی و پی ‌گیری، از طرف اکثریت قاطع مردم جهان پذیرفته خواهد شد و وحدت ادیان از طریق اسلام پیشرو عملی مي‌ گردد.


ادامه دارد . . .