مسجد كوفه



از مساجد معروف و مهمى كه همواره مورد توجه مسلمانان بوده، مسجد شريف كوفه است.

آن چه كه سبب توجه بيشتر شيعيان به اين مكان مقدس شده است؟ عنايت خاصى است كه حضرت مهدى ارواحنا له الفداء به اين مسجد دارند بسيارى از سعادتمندان در اين مكان پربركت، توفيق زيارت امام را پيدا كرده اند افزون بر اين براساس روايات زيادى از جمله روايات معروف "مفضل بعد از ظهور آن حضرت، كوفه مركز حكومت و مسجد جامع آن، مركز قضاوت و اجراى عدالت خواهد شد.

در روايتى كه مفضل از امام صادق علیه السلام نقل مى كند، درباره جايگاه مسجد كوفه در عصر ظهور چنين آمده است:

به امام صادق علیه السلام عرض كردم: سرور من محل استقرار حضرت مهدى ارواحنا له الفداء و مكان تجمع مؤمنان پس از ظهور كجا خواهد بود حضرت در جواب فرمودند: پايتخت آن حضرت كوفه و مركز قضاوتش مسجد جامع خواهد بود... [1]

برطبق روايتى ديگر از على علیه السلام ، امام زمان ارواحنا له الفداء در مسجد كوفه نماز را اقامه مى كنند.

ابن نباته مى گويد: روزى در مسجد كوفه گرد حضرت اميرالمؤمنين علیه السلام جمع شده بوديم كه آن حضرت فرمودند: اى اهل كوفه اين مسجد شما يكى از آن چهار مسجدى است كه خداوند تبارك و تعالى آن را براى اهلش اختيار نموده است.. زمانى پيش مى آيدكه اين مسجد محل اقامه نماز فرزندم مهدى ارواحنا له الفداء و همه مؤمنان خواهد شد [2]

اين روايت را روايت ديگرى از امام باقر علیه السلام تكميل مى كند براساس روايت نقل شده از آن حضرت وقتى امام مهدى ارواحنا له الفداء وارد كوفه مى شوند با استقبال گرم مردم روبرو مى گردند؟ همه به حكم حضرت گردن مى نهند و آنگاه وارد مسجد شده براى مردم خطبه مى خوانند و نقل است كه تجمع مردم به قدرى زياد خواهد بود كه وقتى از شوق ديدار امامشان بى اختيار گريه مى كنند، سخنان حضرت به گوش كسانى كه دورتر از منبر هستند نخواهد رسيد، لذا در هفته دوم بعد از ورود امام به كوفه، مردم خطاب به حضرت مهدى ارواحنا له الفداء مى گويند: اى پسر رسول خدا نماز در پشت سر شما خواندن همانند نماز خواندن در پشت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، در حالى كه اين مسجد گنجايش اين همه جمعيت ندارد منظور مردم آن است كه حضرت تدبيرى بينديشند تا همه مردم توفيق حضور در نماز جماعت و جمعه را داشته باشند.

امام در پاسخ مى فرمايند: مسجدى براى شما خواهم ساخت كه گنجايش همه مردم را داشته باشد، در ادامه روايت آمده است: طرح مسجد بزرگى را که داراى هزار در است و همه مردم را در خود جاى مى دهد ارائه مى دهند[3]

نكته ديگرى كه در مورد مسجد كوفه در روايات به چشم مى خورد اين است كه آن حضرت مسجد كوفه را براى اصلاح قبله آن بازسازى خواهند كرد.

على علیه السلام در اين زمينه مى فرمايند: گويى هم اكنون به شيعيان در مسجد كوفه مى نگرم كه خيمه ها برپا كرده اند و قرآن را آن گونه كه نازل شده است براى مردم آموزش مى دهند. قائم ما چون قيام كند آن مسجد را خراب و قبله آن را اصلاح خواهند نمود [4]

و اما تاريخچه و مشخصات مسجد کوفه : به نوشته كتاب هاى تاريخ، وقتى شهر كوفه اولين باردر سال17ق. به دستور عمر بن خطاب و توسط سعد بن وقاص، فرمانده لشكر اسلام، به عنوان اردوگاه سربازان اسلام بنا گشت؟ سعد وقاص در مركز اين پايگاه نظامى در فضايى كوچك به شكل چهارگوش مسجدى بدون سقف را از چوب و نى تأسيس کرد كه البته بعدها براى در امان ماندن از خطر آتش سوزى، اطراف آن را با ديوارهاى گلى محصور كردند و سال ها بعد همين مسجد را زياد بن ابى سفيان حاكم معاويه به سبك ساختمان سازى مرسوم در بين ساسانيان تجديد بنا كرد [5] ولى از مضمون روايات چنين برمى آيد كه سابقه اين مسجد بسيار قديمى تر از آن است كه در اسناد تاريخى ذكر شده است. به عنوان مثال از پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است كه آن حضرت فرمودند شبى كه مرا سير دادند تا مسجد اقصى در جريان معراج از مسجد كوفه گذشتيم؟ سوار براق بودم. به محلى رسيديم كه جبرئيل گفت: يا محمد در اين جا پياده شو و نماز بخوان وقتى در آن جا نماز به جاى آوردم از جبرئيل پرسيدم: اين جا كجاست؟ جبرئيل گفت: اين جا كوفان (كوفه) است و اين محل هم مسجد آن جاست. من تاكنون بيست مرتبه ديده ام كه اين جا خراب شده و دوباره تجديد بنا گشته است و فاصله بين هر خرابى و آبادى آن پانصد سال بوده است. [6]

بنابر مضمون روايتى ديگر، روزى امام صادق علیه السلام به نزديكى هاى مسجد كوفه رسيدند و از مركب خود پياده شدند؟ وقتى علت پياده شدنشان را سؤال كردند آن حضرت فرمودند: محدوده مسجد كوفه آخر سراجين نام محلى در نزديكى مسجد است كه اين حد را حضرت آدم علیه السلام براى مسجد مشخص كرده است و من نمى پسندم كه سواره وارد اين محدود بشوم در ادامه روايت آمده است كه راوى مى پرسد: اگر محدوده مسجد كوفه آن است كه مى فرماييد، پس چه چيز باعث تغيير آن شده است حضرت در پاسخ مى فرمايند: اولا امرى كه سبب تغيير آن شد توفان نوح بود. بعدها هم اصحاب كسرى و سپس نعمان بن منذر و بعد هم زياد بن ابى سفيان تغييراتى در آن ايجاد كردند.

بر اين اساس معلوم مى شود كه اين مسجد شريف از زمان آدم ابو البشر به عنوان محلى براى عبادت خداوند تبارك و تعالى مطرح بوده است؟ منتهى در طول تاريخ دستخوش تغيير و تحولاتى شده و در زمان هاى مختلف در تجديد بناها حدود محوطه مسجد تغيير پيدا كرده است. در جنوب غربى مسجد به فاصله 85 متر، خانه كوچك و محقرى وجود دارد و مشهور است كه آن جا خانه على علیه السلام بوده است كه قبر ميثم تمار در نزديك آن خانه قرار دارد. در بين اين خانه و مسجد، قصر دار الخلافه واقع شده است كه در ضلع جنوب غربى مسجد مى توان به دار الخلافه وارد شد .

ضمناً قبر مسلم بن عقيل و هانى بن عروه در دو مكان نزديك به هم، چسبيده به ديوار ضلع شرقى مسجد است كه از طريق يك در بزرگ كه در ديوار گذاشته شده است مى توان به حرم آن دو بزرگوار داخل شد البته در شمالى هم به اين در آرامگاه راه دارد و قبر مختار ثقفى به آرامگاه مسلم بن عقيل نزديك تر است. در دور تا دور محوطه اين مسجد، هفتاد و شش حجره (غرفه) وجود دارد. در مجموع درهاى ورود و خروج به مسجد چهار تاست .باب السده كه معروف به باب اميرالمؤمنين علیه السلام است؟

2. باب الكنده كه در طرف غربى مسجد است؟

3 باب الانماط "كه محاذى قبله است؟

4. باب الفيل يا الثعبان.

در اين مسجد مكان هاى مقدس و محراب هاى زيادى وجود دارد كه هر يك از آن ها را مقام مى نامند. از جمله آن هاست: مقام حضرت ابراهيم خليل علیه السلام ، مقام حضرت خضر علیه السلام ، مقام حضرت زين العابدين علیه السلام مقام نوح علیه السلام يا باب الفرج، مقام اميرالمؤمنين علیه السلام ، مقام جبرئيل، دكه قضاء (محل قضاوت اميرالمؤمنين علیه السلام) دكه حضرت صادق علیه السلام محراب اميرالمؤمنين علیه السلام كه محراب حضرت زكريا هم گفته مى شود، بيت الطشت، مقام بيعت النبى علیه السلام دکة المعراج محلى كه پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم در شب معراج در آن مقام نماز به جاى آوردند و براى مسجد كوفه در روايات حضرات معصومين علیه السلام فضايل زيادى بيان شده است: امام باقر علیه السلام مى فرمايند:

اگر مردم به فضيلتى كه مسجد كوفه دارد واقف بودند؟ از راه هاى بسيار دور به آن جا سفر مى كردند. يك نماز واجب خواندن در آن جا مساوى با به جاى آوردن يك حج، و يك نماز مستحبى خواندن در آن جا معادل با انجام دادن عمره است [7]

على علیه السلام نيز در ابن باره مى فرمايند: خواندن نماز نافله در اين مسجد معادل انجام عمره در كنار پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم و خواندن نماز واجب در آن جا مساوى انجام دادن حج با رسول اكرم صلی الله علیه و آله و سلم است.

در اين مسجد هزار پيغمبر و هزار وصى پيغمبر نماز خوانده اند [8]امام صادق علیه السلام به يكى از اصحاب كه اهل كوفه بود فرمودند: آيا تمام نمازهايت را در مسجد كوفه مى خوانى؟ وى عرض كرد: خير. حضرت فرمودند: من اگر در آن جا حاضر باشم اميدرارم كه هيچ نمازى از من در آن مسجد فوت نشود. سپس حضرت اضافه كردند: آيا فضيلت نماز در اين مسجد را مى دانى راوى مى گويد: گفتم: خير. حضرت فرمودند: هيچ بنده صالح و پيامبرى نبوده است، مگر آنكه در مسجد كوفه نماز خوانده است؟ حتى رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وقتى به معراج مى رفتند جبرئيل علیه السلام به ايشان عرض كرد: آيا مى دانى حالا در كجا هستى؟ حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: خير. جبرئيل گفت: حالا در مقابل مسجد كوفه قرار گرفته ايد. پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم به جبرئيل فرمود: از خداوند متعال اجازه بخواه تا پائين رفته در آن نماز بخوانيم. وقتى خداوند متعال اجازه دادند. حضرت در آن جا دو ركعت نماز به جاى آوردند 0 سپس امام صادق علیه السلام فرمودند: يك نماز واجب در آن برابر با هزار نماز و يك نماز نافله در آن مساوى با پانصد نماز در اماكن ديگر است .

قبله اين مسجد، باغى از باغ هاى بهشت و دست راست و چپ آن نيز از بستان هاى بهشت است. در آن مسجد نشستن، عبادت محسوب مى شود. اگر مردم فضيلت آن را مى دانستند، با چهار دست و پا همچون طفل خود را به آن جا مى رساندند تا از بركات آن بهره مند شوند. [9]

محمد بن سنان مى گويد: از امام رضا علیه السلام شنيدم كه فرمودند: يك نماز فرادی در مسجد كوفه خواندن، با فضيلت تر از هفتاد نمازى است كه به طور جماعت در جاهاى ديگر خوانده شود. [10]