آيه 21 سوره شوری: علت باقی ماندن کفار در دنیا و نحوه نابودی آنان

أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ ما لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَ لَوْ لا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمينَ لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ
آيا براى آنان شريكانى است كه در آنچه خدا بدان اجازه نداده، برايشان بنيادِ آيينى نهاده‏ اند؟ و اگر فرمان قاطع [درباره تأخير عذاب در كار] نبود مسلّماً ميانشان داورى مى‏ شد و براى ستمكاران شكنجه ‏اى پردرد است.

سلطان محمد گنابادي در ترجمه بيان السعادة في مقامات العبادة آورده:
«وَ لَوْ لا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ‏»
كلمه ‏ي فصل عبارت از وجه تمایز انساني است كه او را از ساير حيوانات جدا مي ‏كند و آن عبارت از «ولايت تكويني» است و آن چيزي است كه به وسيله‏ ي آن عنايت و تكريم الهي حقّ جلّ و اعلي نسبت به انسان تحقّق يافته است و خداوند به انسان مهلت مي ‏دهد تا آن لطيفه ظاهر گشته و تكميل شود، يا از بين برود و انسان ملحق به چهارپايان گردد، بلكه از چهار پايان نيز گمراه‏ تر شود، آنگاه كه آن لطيفه از انسان خارج شود و از او منقطع گردد، انسان مرتدّ فطري مي ‏شود و توبه ‏اش ديگر مورد قبول قرار نمي ‏گيرد و بر حسب احكام شرع كشتن او واجب مي ‏شود.
و آنچه كه از امام باقر عليه السّلام در تفسير آيه وارد شده گفتار ما را در كلمه ‏ي فصل تأييد مي ‏كند.
او فرمود، اگر نبود آنچه كه از جانب خداوند و در قضاء الهي در باره ‏ي مردم گذشته ثابت شده، قائم هيچ يك از آنها را باقي نمي ‏گذاشت، شايد مقصود از قائم جانشين و خليفه‏ي خدا باشد كه امر الهي را در بين بندگان به پا مي ‏دارد.
«وَ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ‏» اين جمله حاليّه است و معناي آن اين است كه در وجود ظالمين و ستمگران به آل محمّد صلّي اللّه عليه و آله وهم و خيال آن لطيفه است (نه خود آن لطيفه) و هر كس كه از آن لطيفه ‏ي وهمي متولّد شود خواه در خارج ظالم به آل محمّد صلّي اللّه عليه و آله باشد و خواه نباشد؛ در دنيا و در حال حاضر عذابي دردناك همراه آنان ست، ليكن به جهت تخدير اعضا آنان ديگر آن عذاب را احساس نمي‏ كنند.
يا در آخرت عذابي دردناك منتظر آنانست و ليكن چون يقين به عذاب اخروي نداشتند به آل محمّد صلّي اللّه عليه و آله ستم روا داشتند.
‏ سيد محمد ابراهيم بروجردي نیز در تفسير جامع آورده:
در كافي ذيل آيه فوق از حضرت باقر علیه السلام روايت كرده فرمود مراد از كلمه وجود مقدس امام و حضرت قائم علیه السلام است، چنانچه مشيت ازلي پروردگار نبود امامي ميان مردم باقي نمي‏ ماند و عذاب الهي بر آنها نازل مي شد. و شاهد بر اينكه مراد از كلمه وجود مقدس امام است آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ» مي باشد، پس از آن فرمود مقصود از ظالمين كساني هستند كه به آل محمد صلي الله عليه و آله و سلم، ظلم و ستم نموده و حقوق آنها را غصب كرده‏ اند روز قيامت بر اثر ظلم و ستمي كه مرتكب شده ‏اند ترسان و هراسان هستند و به كيفر اعمال زشت خود خواهند رسيد.
محمد بن علي‏ شريف لاهيجي در تفسیر خود با نام «تفسير شريف لاهيجي» بیان می کند:
يعني اگر آنچه درباره بقاء کفار تقديم يافته از علم الهي نبود، قائم هر عصري و امام هر زماني يكي از ايشان را باقي نمي ‏گذاشت. و چون حمل قائم بر قائم آل محمد صلي اللَّه عليه و آله و سلم موجه نبود لهذا به امام هر عصر تعبیر شد. علي بن ابراهيم رحمه اللَّه گفته كه مراد از كلمه در اين آيه امام است و دليل آن؛ قول خداي تعالي است كه فرموده «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ» و ائمه هدي عليهم السلام اين كلمه را به امام تفسير كرده‏ اند.