تربیت کودکان بر اساس فرهنگ مهدویت (با تکیه بر تجزیه و تحلیل کتاب ‏های «هدیه ‏های آسمان» دوره ابتدایی)- بخش اول
فرهنگ مهدویت و پیش ‌بایسته‌ های آن
اهمیت فرهنگ مهدویت بدین سبب است که با تفحص و شناخت آن می ‌توان برای دانش ‌آموزان، به ‌ویژه کودکان دوره ابتدایی در برنامه‌ریزی تدریس، شاخص‌ هایی برای پررنگ کردن و ارج نهادن در نظر گرفت. بنابراین موضوعات زیر را پی می‌ گیریم:
1. ضرورت شناخت علمی امام زمان (عج)
از یک طرف امام، مربی نفوس و به عبارتی دیگر، تربیت کننده ی جهان، عصاره ی خلقت، خاتم اوصیا و وارث همه ی انبیا و اولیای پیشین است، [1] از طرفی دیگر فرهنگ مهدویت را آفاتی از سوی دشمنان دانا و دوستان نادان که راه تعقل و تدبر در معارف مهدویت را می ‌بندند و منتظران را به نقل خواب و رؤیا و حکایات بی ‌اساس می ‌خوانند، تهدید می ‌کند که ضرورت شناخت و معرفت به امام عصر را دوچندان می ‌کند. [2] شناخت امام زمان در مکتب تشیع، شناخت شخصیتی فرازمانی است که سه زمان حال، گذشته و آینده را شامل می‌ گردد:
الف) شناخت امام زمان در زمان حال: بر پایه نصوص فراوان، امام عصر عجل الله تعالی فرجه حجت خدا بر بندگان این دوره و بر شیعیان است، شیعیان نیز در مقابل آن‌ حضرت تکالیفی دارند.
ب) شناخت امام زمان در زمان گذشته: امام زمان شخصیتی تاریخی و مربوط به گذشته است که بر اساس قرائن و شواهد تاریخی انکارناپذیر، در زمان و مکانی مشخص و از نسل و تباری شناخته شده به دنیا آمده و حوادث و رویدادهای گوناگون تاریخی را رقم زده است.
ج) شناخت امام زمان در زمان آینده: شناخت و معرفت امام عصر در آینده که بر اساس روایات بی ‌شمار از پیامبر اسلام (ص) و سایر ائمه اطهار (ع) جهان را پس از آن‌که از ظلم و جور پر شد، از عدل و داد آکنده می ‌کند و آینده بشر را رنگ خدایی می ‌دهد. [3]
2. حوزه ‌های گوناگون تربیت مهدوی
تربیت، ایجاد دگرگونی مطلوب در شخص تربیت ‌یافته تعریف شده است [4] و روشن است که حوزه ‌های گوناگونی را دربر می‌گیرد:
الف) حوزه معرفت (اندیشه) که همان تلاش و کوشش در اسلام‌ شناسی است. منتظر شیعه باید بکوشد از اسلام آگاهی ‌های تخصصی لازم را کسب کند تا در مقام دفاع، پشتوانه علمی داشته باشد و دشمنان فرهنگ مهدویت را با علم روز خود مجاب سازد.
ب) حوزه محبت (عاطفه) که پالایش روح، تصفیه باطن، تطهیر درون و انس منطقی با استفاده از ادعیه و اذکار است.
ج) حوزه مقاومت (فیزیکی و جسمانی) که منظور، چالاکی و نشاط جسمانی است. به ‌ویژه این‌که دنیای استکبار و دشمنان فرهنگ مهدویت، منتظران را در بعد نظامی و جنگ نیز به چالش می ‌خوانند.
د) حوزه اقدام و عمل که حوزه ی حضور متعهدانه در عرصه ی مبارزه با ستمگران و مستکبران است. انسان منتظر به عنوان شخصیتی که منادی معنویت و مدافع عدالت است، دارای ایدئولوژی متحرک و پویاست که همواره به تحکیم پایه‌ های نظری و فکری خود می ‌پردازد. [5]
3. شناخت دوست و دشمن در بحث مهدویت
تلاش آگاهانه، سازمان یافته و به قصد مبارزه با مهدویت و براندازی آن، ایجاد انحراف، بی‌ میلی و نفوذ در جامعه ‌ای که با خواست دشمنان مهدویت عمل نمی ‌کند [6] ما را بر آن می ‌دارد تا دوست و دشمن را در مباحث مهدویت بازشناسیم؛ زیرا مقدمه ی دل بستن و درآویختن به یک نفر، بیزاری و دوری گزیدن از دیگری را می‌ طلبد و این نکته ی ظریف بر همه ی کسانی که طالب هدایت و رستگاری ‌اند و سر در گرو ولایت آخرین امام از سلسله ی اولیای خدا، مهدی (عج) دارند، لازم است. آنان باید ولایت مهدی موعود را بشناسند و در رویارویی با جریان ولایتش شناختی دقیق و عالمانه داشته باشند تا به‌گونه ‌ای شایسته به ریسمان ولایت امام زمان درآویخته و از دشمنان بیزاری جویند. می ‌دانیم که وعده ظهور امام زمان از همان سال‌های آغازین ظهور اسلام و عصر پیامبر اکرم (ص) مطرح شد و در عصر امامت امام محمد باقر و امام جعفر صادق (ع) به اوج رسید. سپس خواسته یا ناخواسته، روایات دست‌خوش تغییر و تحول و تحریف و تدلیس شدند که باید مطالب ضعیف و باورهای نادرست از اذهان زدوده شود. [7]
4. تکلیف فرهنگی مؤمنان در عصر غیبت
امروزه کم‌تر دستگاه، مرکز آموزشی یا ارگانی است که نشریه، جلسه، همایش و گردهمایی و... درباره امام زمان و مهدویت نداشته باشد و نکته قابل توجه این است که گرچه شبهات و پرسش ‌های پیشین که ذهن علما را به خود مشغول داشت، مطرح نیستند، اما تهدیدها هنوز در قالب ‌های دیگر وجود دارد. [8] مسلم است که این تهدیدها تکالیف جدید و سخت‌تری را به شیعیان در حوزه انتظار گوشزد می ‌کند؛ زیرا انتظار رمز پویایی و پایداری شیعیان و عامل شکیبایی آنان در برابر سختی ‌های روزگار است. [9]
در جشن ‌ها و مراسمی که به مناسبت ‌هایی چون نیمه شعبان، عید غدیر و... برگزار می ‌شود، باید فرصت مناسب تجدید پیمان با آن امام بزرگوار را به وجود آورد. گاه پیش می‌ آید که این جشن ‌ها کارکرد خود را از دست داده و به مجالسی خنثا، بی ‌محتوا، پر از اسراف و تبذیر تبدیل شده است که بر خلاف فرهنگ انتظار و قداست آن است. [10] به نظر می‌رسد وظیفه اصلی منتظران حقیقی در قبال این مراسم و جشن ‌ها، آگاهی بخشیدن به برگزار کنندگان آن ‌هاست.
تکلیف دیگر مؤمنان منتظر را در عصر غیبت، افزون بر زنده نگه داشتن یاد گرامی‌ اش در دل و تلاش برای اصلاح اعمال خود با هدف فراهم آوردن زمینه ظهور، ایمان به حتمی بودن خروج مهدی موعود، صبوری و تمسک به دین حق در برابر فتنه ‌ها، تمسک به ولایت امام غایب، طلب معرفت امام زمان از خدا، تجدید پیمان و ثبات بر اطاعت، مقابله با شبهات و اشکالات، فریب نخوردن از مدعیان دروغین، تعیین نکردن وقت ظهور و زیاد دعا کردن برای تعجیل امام زمان دانسته‌ اند. [11] از میان موارد مذکور، بر دعا بسیار تأکید شده است؛ زیرا موجب ارتباط مستمر و همیشگی با آن حضرت و جلوگیری از یأس و نومیدی در دوران غیبت می ‌شود و در اعتقاد انسان به امام عصر تأثیری بسزا دارد. [12]
5. آفت ‌های مهدی ‌باوری در روزگار کنونی
امروزه مهدی ‌باوری بیش از هر زمان دیگری دست ‌خوش تهدیدها و آسیب ‌هاست که به اجمال به برخی از آن‌ ها اشاره می ‌شود:
ـ حجم کتاب‌ هایی که در سال ‌های اخیر در رد اعتقادات شیعه، به‌ ویژه موضوع مهدویت و انتظار به رشته تحریر درآمده است. [13]
ـ فیلم ‌های دو، سه دهه اخیر با هدف ترویج و تبلیغ نگرش آخرالزمانی مسیحی ـ یهودی و تقبیح و تحقیر نگرش موعود‌باوری اسلامی ساخته و پخش شده است. به ‌ویژه فیلم ‌های ‌هالیوود که امپراتوری ساخت و پخش فیلم ‌هاست، امروزه به شکلی منظم و نهانی، دروغ و نیرنگ را بنیان فیلم ‌ها ساخته و ارزش ‌های سنتی و مسیحی امریکا و آینده فرزندان آن سرزمین را تیره و تار کرده است. [14] هنگامی که هالیوود از این راه به ارزش ‌های ملی و مذهبی خود می ‌تازد، قصه فرهنگ مهدویت و آخرالزمان ناگفته پیداست. [15]
ـ نشر کتاب ‌های سطحی، نازل، عوام ‌پسندانه و مبتنی بر باورهای سست و خرافی در زمینه مذکور، در حالی که اشتیاق جوانان و قشر تحصیل کرده به موضوع مهدویت ایجاب می کند از منظر علوم مختلف انسانی، جامعه‌ شناسی، روان‌ شناسی، علوم سیاسی، اقتصاد و هنر و... به آن پرداخته شود. [16]
ـ تعداد روز‌افزون مجالس و محافلی که به بهانه ذکر و نام امام زمان برگزار می‌ شود که به جای بارور کردن روحیه امید، سرزندگی، تلاش و تکاپو و بالا بردن سطح هشیاری و احساس مسئولیت، سستی و بی‌ تفاوتی را در دلشان می ‌کارد؛ در حالی که فرض بر این است که در دوران غیبت آن بزرگوار، چنین مجالسی با هدف پاسداشت نام و یاد او برپا شود تا بر دنیای آمیخته با پلشتی که مردمان، چنان با این اوهام خو گرفته ‌اند که زندگی بدون آن ‌ها را ناممکن می ‌پندارند، خط بطلان بکشند و بذر اخلاق و فضیلت را بر فطرت انسانی بپاشد و با بازگو کردن کمالات و فضایل آن بزرگوار، فرصت مناسبی برای تقرب به خداوند ایجاد شود [17] و منتظران با خلوص نیت، گام به گام و با آمادگی در جامعه ‌ای سالم انتظار فرج را در سر بپرورانند [18] نه آن‌که با بی ‌مسئولیتی و رخوت، دم از انتظار مهدی موعود بزنند و به شرکت در این جلسات سخیف دل بندند.
هنگامی که به لطف الهی با تتبع در آثار و نوشته ‌ها بر مسائل این راه بصیرت یافتیم، بجاست برای رفع آن‌ ها از بعد علمی و عملی اقدام نماییم که برخی از آن ها بدین قرارند:
ـ تألیف و تدوین کتاب ‌ها و نشریاتی که با بهره‌ گیری از منابع اصیل شیعی، معارف مهدویت را به دور از هرگونه پیرایه در اختیار گروه ‌های سنی مختلف، به‌ ویژه کودکان قرار دهیم و اقشار گوناگون جامعه را نسبت به وظایفشان آشنا سازیم.
ـ نشر کتاب ‌ها و آثاری که پرسش ‌ها و شبهات موجود در حوزه مهدویت را به صورتی عالمانه و متناسب با ذهن و زبان نسل امروز پاسخ گوید.
ـ انتشار کتاب ‌ها و نشریاتی که معارف مهدویت را به زبان‌ های روز دنیا در اختیار همه ی طالبان و مشتاقان آن در سراسر جهان قرار دهد.
ـ مقابله با انحراف ‌ها، بدعت‌ ها، کج‌فهمی ‌ها، بدفهمی ‌ها و سرانجام با افراط و تفریط‌ هایی که در حوزه مباحث مهدوی در جامعه رواج یافته است. نهادهای مسئول در این زمینه را می‌ توان نهادهایی رسمی چون وزارت آموزش و پروش، دانشگاه‌ ها، حوزه‌ ها و نهادهای فرهنگی چون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تبلیغات، مساجد و همه ی رسانه‌ های صوتی و تصویری دانست که اگر این نهادها و سایر علما و دست‌‌ اندرکاران، مسئولیت خود را در زمینه ترویج و تبلیغ باور مهدویت و فرهنگ انتظار به ‌گونه ‌ای شایسته انجام دهند، می ‌توان با آمادگی به استقبال پیک فرخنده ی عدالت و رستگاری رفت. [19]
پی نوشت:
1- گنجی، 1384: 49؛ شفیعی، ابراهیم، 1384: 363
2- شفیعی، ابراهیم، 1387: 115
3- شفیعی، ابراهیم، 1387: 88
4- بهشتی، 1387: 131
5- خانجانی، 1384: 38-39
6- شفیعی، اسماعیل، 1384: 1/55
7- شفیعی، ابراهیم، 1384: 109، 372-373
8- همان: 355-356، 388
9- شفیعی، اسماعیل، 1387: 40
10- شفیعی، ابراهیم، 1387: 122-123
11- صافی گلپایگانی، 1382: 205؛ رضوانی، 1384: 431-434
12- رضوانی، 1384: 408؛ شفیعی، ابراهیم، 1384: 228
13- شفیعی، ابراهیم، 1384: 389
14- پاتز، 1388
15- نك: باوفا، 1388
16- شفیعی، ابراهیم، 1384: 388، 377
17- شفیعی، ابراهیم، 1384: 389؛ صدر، 1388: 399
18- نیک‌کار، 1384: 140
19- شفیعی، ابراهیم، 1384: 390؛ خانجانی، 1384: 41

ادامه دارد.....