سرانجام
پرسشي در اين جا مطرح مي شود که حضرت مهدي ارواحنا له الفداء چه مدت پس از ظهور زندگي مي کند و چگونه از دنيا مي رود.
آنچه مسلّم است، مدت حکومت و حاکميت مهدي ارواحنا له الفداء ، بايد به اندازه اي باشد که پايه هاي ظلم و ستمگري ويران گردد و بر جاي آن بنياد عدل و داد استوار گردد بدون ترديد، اين مسائله اساسي، زمان مي طلبد و فرصت مي خواهد. کاري است کارستان و بنا نيست که همه امور را آن حضرت براساس معجزه و روش غير عادي به پيش ببرد، بنابراين عقل و شواهد ديگري اقتضا مي کند که آن حضرت مدتي طولاني حيات داشته باشد تا بتواند در اين دنياي گسترده، تحولي همه جانبه و فراگير، ايجاد کند و جهان را به اسلام و ارزشهاي اسلامي آشنا سازد.
اما اين مدت چه اندازه به طول مي انجام، خيلي روشن نيست، روايات وارده از طريق عامه و خاصه، گوناگون است:
پنج، بيست، سي و چهل سال، در منابع اهل سنت [1] .
نوزده، بيست، سيصد و نه سال، درمنابع شيعي [2] .
اما اين که چگونه از اين جهان خواهد رفت، به مرگ طبيعي يا غير طبيعي؟
اختلافهايي در روايات به چشم مي خورد.
برخي از روايات مي گويند که آن حضرت مدتي حکومت خواهد کرد سپس وفات مي کند و مسلمانان بر او نماز مي گذارند. [3] .
از بعضي از روايات استفاده مي شود که مرگ آن حضرت طبيعي نخواهد بود و به دست جنايتکاران، با مشخصاتي که براي آنان درروايات ذکر شده، به شهادت مي رسد [4] .
بررسي و قضاوت در اين امر مبتني بر دو مسائله است:
1. آيا همه امامان معصوم علیهم السلام شهيد مي شوند، يا امکان دارد که به مرگ طبيعي از دنيا بروند. در فرض اول، دليل و مستند آن چيست؟
2. اگر در ساير ائمه علیهم السلام پذيرفتيم که همه به شهادت رسيده اند، نسبت به امام زمان ارواحنا له الفداء چه خواهد شد؟ اجل طبيعي يا شهادت؟
بدون ترديد، امامان معصوم علیهم السلام تا زمان امام عصر ارواحنا له الفداء ، همگي معاصر با سردمداران پليد و حاکمان قسي القلب و خون آشامي بوده اند، آسايش و آرامش نداشته اند.
اما آيا همه آن بزرگواران، به شهادت رسيده اند، يا خير، برخي از آنان به مرگ طبيعي از دنيا رفته اند، بين علماي شيعي نزديک به زمان معصوم، اختلاف است:
شيخ صدوق بر اين باور است: (همه معصومين علیهم السلام، به اجل غير طبيعي از دنيا رفته اند... کسي که چنين عقيده نداشته باشد از ما نيست.) [5] .
شيخ مفيد، درجواب صدوق مي نويسد: (فاما ما ذکره ابوجعفر، رضي اللّه عنه، من مضي نبينا والائئمة علیهم السلام بالسّم والقتل فمنه ثابت ومنه مالم يثبت والمقطوع به ان اميرالمؤمنين علیه السلام الحسن علیه السلام والحسين علیه السلام خرجوا من الدنيا بالقتل ولم يمت احدهم حتف انفه وممن مضي بعدهم مسموماً موسي بن جعفر علیه السلام ويقوي في النفس امرالرضا علیه السلام وان کان فيه شک، فلا طريق الي الحکم فيمن عداهم بانهم سموا اواغتيلوا اوقتلوا صبراً، فالخبر بذلک يجري مجري الائرجاف وليس بتيقنه سبيل) [6] .
آنچه را که شيخ صدوق در رابطه با درگذشت پيامبرصلی الله علیه و آله و سلم وامامان معصوم علیهم السلام به ستم و قتل گفته، برخي از آنها ثابت است و برخي مشکوک. اما شهادت اميرالمؤمنين علي و امام حسن و امام حسين علیه السلام به قتل حتمي و قطعي است. پس از ايشان، مسموميّت و شهادت موسي بن جعفر علیه السلام نيزقطعي و مسلم است. درباره امام رضا علیه السلام نيز قول قوي مسموميت و شهادت ايشان است، گرچه جاي ترديد هست. اما در ديگر ائمه علیهم السلام راهي براي اثبات اين که آنان به وسيله ستم يا ترور و يا قتل صبر، به شهادت رسيده اند، در دست نيست.
آنچه از راه احساسات گفته مي شود، يقين آور نخواهد بود.
علامه مجلسي پس از آن که روايات را زير عنوان: (انّهم عليهم السلام لايموتون الا بالشهادة) مي آورد، نظر شيخ مفيد را مورد نقد و بررسي قرار مي دهد و مي نويسد:
(با توجه به اخبار فراواني که مبني بر شهادت ائمه علیهم السلام در دست است و نيز نمونه هاي خاصي که در برخي از آنان وجود دارد، نمي توان آن را نفي کرد. البته غير از علي و فاطمه و حسن و حسين و موسي بن جعفر و علي بن موسي الرضا علیه السلام که دليل قطعي بر شهادت آنان داديم در ديگر ائمه علیهم السلام چنين دليل قطعي نداريم، اما دليل برنفي هم نداريم و قرائن و و شواهد تاريخي مؤيد شهادت آنان نيز هست. شايد مقصود شيخ مفيد هم نفي قطع و تواتراست، نه ردّ و نفي اصل مسائله. [7] ) بزرگاني که به شهادت همه امامان معصوم علیهم السلام ، به دست جنايتکاران قائل هستند دلايلي دارند،از جمله:امام رضا مي فرمايد: (ما منا الامقتول) [8] .
يا امام حسن مجتبي علیه السلام مي فرمايد: (والله لقد عهد الينا رسول اللّهصلی الله علیه و آله و سلم ان هذا الائمر عليکم اثنا عشر اماماً من ولد علي وفاطمة، مامنا الامسموم او مقتول) [9] .
به خدا سوگند، پيامبرصلی الله علیه و آله و سلم به ما اين عهد و وعده را داد که امر امامت را دوازده تن از فرزندان علي و فاطمه علیهم السلام به دست خواهند گرفت و هر يک از آنان، مسموم يا مقتول خواهند شد.
قائلين به شهادت ائمه، اصل کلي رااز اين روايات استفاده کرده اند و بر اين نظرند که ساختار بدني پيامبرصلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام به گونه اي است که زمينه و ظرفيت حيات و عمر طولاني را دارند، مگر عارضه و حادثه اي از خارج بر آنان تحميل شود [10] .
ولي برخي از بزرگان کليت اين احاديث: (مامنا الامسموم او مقتول) را نپذيرفته اند.
طبرسي مي نويسد: (بسياري از اصحاب ما، بر اين باورند که امام حسن عسگري علیه السلام و ساير ائمه علیهم السلام با شهادت از دنيا رفته اند و بر اين معني به روايتي از امام صادق علیه السلام استدلال کرده اند که: (ما منا الامقتول او شهيد) والله اعلم بحقيقة ذلک). [11] .
جمله اخير ايشان گوياي اين معني است که شهادت همه ائمه علیهم السلام در نظر ايشان قطعي و مسلّم نبوده است.
با توجه به نکات ياد شده روشن شد که اگر نظر شيخ صدوق را بپذيريم و به روايات (مامنا الامسموم او مقتول) پايبند باشيم و آنها را از نظر سندبپذيريم، امام زمان ارواحنا له الفداء به دست جنايتکاران به شهادت مي رسد. ولي اگر قول شيخ مفيد را بپذيريم و به روايات: (مامنا الامسموم او مقتول) پاينبد نباشيم بايد بگوييم که چگونگي مرگ آن عزيز، روشن نيست. واللّه اعلم.