«قد لبس للحکمه جنتها و اخذها بجميع ادبها من الاقبال عليها و المرعفه بها ، و التفرغ لها ، فهي عند نفسه ضالته التي يطلبها ، و حاجته التي يسال عنها فو مغترب اذا اغترب الاسلام ، و ضرب بعسيب ذنبه و الصق الرض بجرانه ، بقيه من بقايا حجته ، خليفه من خلائف انبيائه». [1] .


زره دانش را بر تن پوشانده و آن را با تمام آداب و شرائطي که مي‏بايد چون توجه به شناسائي و فراغت بال از سرگرمي به غير آن فرا گرفته ، پس حکمت گمشده او است که پيوسته در جستجوي آنست و خواسته او است که در تعقيبش پرس و جو مي‏کند.
آن زمان که اسلام به غربت گرايد و ( همانند شتري که رنجور و از راه رفتن باز مانده دم خود را حرکت دهد و سينه بر زمين چسباند) حرکت و سازندگي خود را را دست بدهد ، او به غربت و پنهاني بسر برد (تا موقعي که از طرف خدا مامور به قيام گردد و اسلام را از غربت و فراموشي برهاند).


او باقيمانده‏ايست از حجتهاي خدا و خليفه‏ايست از خلفاي پيامبران.


ابن ابي الحديد پيرامون اين فراز از گفتار امير مومنان نوشته است.


اين گفتار را هر گروهي بر اساس عقيده خود تفسير کرده‏اند. شيعه اماميه گمان کرده‏اند که مقصود از اين شخصيت مهدي منتظر مي‏باشد.


آنگاه به ايراد نظر صوفيه اهل تسنن و فلاسفه و همفکران خود که هيچ يک نه مستند بدليل عقلي است نه نقلي پيرامون اين فراز از سخن امام پرداخته و گويد: بنظر من بعيد نيست که مراد از اين شخصيت قائم آل محمد در آخر وقت باشد ، آنگاه که خداوند او را بوجود آورد هر چند که الان موجود نيست زيرا در اين کلام دليل بر وجود او نيست و اتفاق همه فرق اسلامي بر اين است که (عمر) دنيا و تکليف مردم جز با ظهور و قيام او پايان نخواهد يافت. [2] .


اکنون توجه به اين نکته لازم است که:


شارح معتزلي نخست برداشت شيعه را از کلام امير مومنان (ع) با ترديد نقل کرده. لکن چون بر گفته‏هاي صوفيه و فلاسفه و اصحاب خود دليل قانع کننده‏اي نيافته ناگزير تن به عقيده شيعه و صحت برداشت آن از سخن امام داده و صريحا اعتراف به پيشگوئي آن حضرت از وجود مهدي و قيام جهاني او کرده است ، اما درباره ولادت و حيات او تشکيک نموده مي‏گويد:


در اين کلام چيزي که در حال حاضر دليل بر وجود او باشد بنظر نمي‏رسد.


بديهي است اين سخن از مثل ابن ابي الحديد با مقام فضلي که داشته جز به انکار حقايق و مخالفت از روي تعصب با شيعه به چيزي تفسير نمي‏شود.


زيرا امير مومنان در صدد معرفي اصل موضوع مهدي در اسلام و نقش وجودي او پس از ولادت و ديگر مراحل حياتي آن موعود الهي بوده‏اند ، نه در مقام خبر دادن از ولادت و موجود بودن کسي که بيش از دو قرن بعد از حضرتش ولادت يافته تا در کلامش اشاره‏اي به موجوديت او باشد و ابن ابي الحديد (بدون توجه به واقعيت تاريخي حضرت مهدي) از آن شاره بفهمد مهدي در قرن هفتم زنده و موجود است ، و الا منکر ولادت و حيات او گردد.


و در حديثي که به نقل از سيوطي در «عرف الوردي» (ص 126) ابن ابي شيبه ، احمد بن حنبل ، ابو داود ، ابو يعلي و طبراني از پيامبر آورده‏اند حضرتش ضمن پيشگوئي از مقدمات همزمان با ظهور مهدي (ع) همانگونه که امير مومنان از اسلام تعبير نموده پيامبر هم از پيش تعبير و پيشگوئي فرموده و گويد:


و يلقي الاسلام بجرانه الي الارض:


اسلام را با کمال آرامش و با تمام ابعاد پياده مي‏کند.


نيز نعيم بن حماد در «فتن» بنا بنقل «الملاحم و الفتن» سيد بن طاوس باب 146 ص 44 از پيامبر آورده که فرمود: مهدي گنجها را استخراج مي‏کند و اموال را تقسيم.


آنگاه فرمود: و يلقي الاسلام بجرانه. [3] .