آيا تحولات تاريخي يک سلسله امور تصادفي و اتفاقي است يا يک سلسله‏ امور طبيعي؟ اگر چه درطبيعت تصادف واقعي، يعني بروز و حدوث پديده‏اي‏ بدون علت و خالي از ضرورت وجود ندارد، ولي به صورت نسبي قطعا وجود دارد


ما اگر يک روز صبح از خانه بيرون بياييم و دوستي را که سالها است او را نديده‏ايم در همان لحظه در حال عبور از مقابل خانه ملاقات نمائيم، اين‏ ملاقات را امري تصادفي تلقي مي‏کنيم، چرا؟ براي اينکه لازمه طبيعت‏ کلي بيرون رفتن از خانه چنين ملاقاتي نيست، والا بايد همه روزه چنين‏ ملاقاتي دست ميداد، ولي لازمه اين فرد خاص از بيرون رفتن، يعني بيرون‏ رفتن در اين زمان معين و با اين مشخصات معين، چنين ملاقاتي هست و لزوما بر آن مترتب ميگردد


ما هنگامي که معلولي را با طبيعت کلي يک علت بسنجيم و آن را لازمه آن‏ طبيعت به طور کلي و عام و شامل نيابيم، نام تصادف روي آن مي‏گذاريم امور تصادفي تحت ضابطه کلي در نمي‏آيد و قانوني علمي نمي‏تواند داشته‏ باشد، زيرا قوانين علمي عبارت است از جريانات کلي و عمومي طبيعت


ممکن است کسي تحولات تاريخي را يک سلسله امور تصادفي و اتفاقي يعني‏ اموري که تحت قاعده و ضابطه‏اي کلي در نمي‏آيد بداند، از آن جهت که مدعي‏ شود جامعه چيزي جز مجموعه‏اي از افراد با طبايع فردي و شخصي نيست، مجموع‏ حوادثي که به وسيله افراد به موجب انگيزه‏هاي فردي و شخصي به وجود مي‏آيد منجر به يک سلسله حوادث تصادفي مي‏شود و آن حوادث تصادفي منشأ تحولات‏ تاريخي مي‏گردد


نظريه ديگري اين است که جامعه به نوبه خود، مستقل از افراد، طبيعت‏ و شخصيت دارد و به اقتضاي طبيعت و شخصيت خود عمل مي‏کند، شخصيت جامعه‏ عين شخصيت افراد نيست، بلکه از ترکيب و فعل و انفعال فرهنگي افراد، شخصيتي واقعي و حقيقي به وجود مي‏آيد، آن چنانکه در هر مرکب از مرکبات‏ بي جان يا جاندار چنين است. عليهذا جامعه، طبيعت و خصلت و سنت و قاعده و ضابطه دارد، يعني طبق طبيعت خود عمل مي‏کند و عملها و عکس العملهايش طبق يک سلسله‏ قوانين کلي و عمومي قابل توضيح است .


پس تاريخ آن گاه فلسفه دارد و آن گاه تحت ضابطه و قاعده کلي در مي‏آيد و آن گاه موضوع و تفکر و مايه تذکر و آيينه عبرت و قابل درس آموزي است‏ که جامعه از خود طبيعت و شخصيت داشته باشد. و اگر نه جز زندگي افراد چيزي وجود ندارد و اگر درس و عبرتي باشد درسهاي فردي از زندگي افراد است. نه درسهاي جمعي از زندگي اقوام و ملل، عليهذا برداشت داشتن از تاريخ و تحولات آن که بدان اشاره شد، فرع بر مسأله طبيعت و شخصيت‏ داشتن جامعه است