توجيه تکامل تاريخ با دو شيوه مختلف صورت مي‏گيرد. ما يکي از اين دو شيوه را ابزاري و از نظري ديالکتيکي مي‏ناميم. و شيوه ديگر را انساني يا فطري مي‏خوانيم


به عبارت ديگر درباره تکامل تاريخ دو گونه بينش و دو گونه طرز تفکر وجود دارد و بر حسب هر يک از اين دو طرز تفکر انتظار بزرگ شکل و صورت و بلکه ماهيت خاص پيدا مي‏کند


اکنون به توضيح اين دو طرز تفکر مي‏پردازيم و البته آن اندازه به توضيح‏ اين دو طرز تفکر مي‏پردازيم که مسأله با انتظار و اميد به آينده و نوع راهگشائي به سوي آينده مربوط است و نه بيشتر.