ب - تسلسل منطقي حلقات تاريخ آن چنانکه ابزار گرايان ابراز داشتهاند بياساس است. واقعيات تاريخي به ويژه آنچه در طول يک قرن گذشته رخ داد پوچي اين نظريه را روشن کرد در يک قرن گذشته کشورهايي به سوسياليسم گرويدند که مرحله کاپيتاليسم را طي نکرده بودند. شوروي و چين و کشورهاي اروپاي شرقي همه از اين دستند، و بر عکس کشورهائي که کاپيتاليسم را به اوج خود رساندهاند از قبيل امريکا و انگلستان در همان مرحله باقي ماندهاند، پيش بينيهاي پيشوايان ابزار گرائي يک قرن پيش در مورد انقلاب کارگري در کشورهاي صنعتي از قبيل انگلستان و فرانسه خطا از آب در آمد معلوم شد هيچگونه جبري در کار نيست و ممکن است در جامعههاي سرمايهداري طبقه به اصطلاح پرولتاريا به رفاهي برسد که هرگونه انديشه انقلابي را از مغزش خارج سازد. همچنانکه ممکن است در پي عرضه شدن يک ايدئولوژي و يک ايمان روشن و بالا رفتن سطح شعور مذهبي و اجتماعي جامعهاي با يک جهش از بدويت به عاليترين مرحله تمدن انساني گام بردارد. نهضت صدر اسلام بهترين گواه اين مدعا است
