و - هر چند در مجموع، حرکت تاريخ، تکاملي است ولي - بر خلاف نظريه‏ ابزاري - سير تکاملي تاريخ جبري و لايتخلف نيست، يعني چنين نيست که هر جامعه در هر مرحله تاريخي لزوما نسبت به مرحله قبل از خود کاملتر بوده‏ باشد. نظر به اين که عامل اصلي اين حرکت انسان است و انسان موجودي مختار و آزاد و انتخابگر است تاريخ در حرکت خود نوسانات دارد، گاهي جلو مي‏رود، و گاهي به عقب بر مي‏گردد، گاه به راست منحرف مي‏شود و گاه به چپ، گاهي تند مي‏رود و گاهي کند و احيانا براي مدتي ساکن و راکد و بي حرکت مي‏ماند، يک جامعه همچنانکه تعالي مي‏يابد انحطاط پيدا مي‏کند، تاريخ تمدنهاي بشري جز يک سلسله تعاليها و سپس انحطاطها و انقراضها نيست، در عين حال همچنانکه توين بي مورخ و دانشمند شهير معاصر گفته است: انحطاط تمدنها امري اجتناب ناپذير است، ولي تاريخ‏ بشريت در مجموع خود يک خط سير تکاملي را طي کرده است