ي - مثلث تز - آنتي - تز - سنتز در شکل هگلي و مارکسيستي نه در طبيعت صدق مي‏کند و نه در تاريخ. بالنتيجه تاريخ از ميان اضداد عبور نمي‏کند و حلقات تاريخ به صورت رشته‏اي از ضداد که از يکديگر مشتق شده و به يکديگر تبدل يافته‏اند، نيست اين مثلث مبني بر دو تبدل است و يک ترکيب، يعني تبديل اشياء به‏ ضدشان وتبدل ضد به ضد ضد و ترکيب در مرحله سوم طبيعت به اين صورت عمل نمي‏کند، آن چه در طبيعت وجود دارد يا ترکيب اضداد است و تبديل نيست و يا تبديل اضداد است و ترکيب نيست. و يا تکامل است، نه ترکيب اضداد و نه تبديل آنها عناصر که نوعي تضاد ميان آنها حکمفرما است و لغت آخشيج به همين‏ مناسبت در مورد آنها به کار برده شده است، بدون آن که به يکديگر متبدل‏ گردند، ترکيب مي‏شوند، آن چنانکه مثلا از ترکيب هيدروژن واکسيژن، آب‏ بدست مي‏آيد. در اينگونه موارد ترکيب هست و تبدل نيست ولي طبيعت در نوسانات خود ميان دو حالت افراطي و تفريطي به صورت‏ کاهش يابنده‏اي از ضدي به ضدي ديگر گرايش پيدا مي‏کند، و در نهايت امر به تعادل مي‏رسد، در اينگونه موارد تبدل هست ولي ترکيب و تکامل نيست


البته مانعي ندارد که آنجا که ترکيب هست و تبديل نيست مثل ترکيب‏ آب از اکسيژن و هيدروژن که از ترکيب دو ضد، شي‏ء سومي به وجود مي‏آيد، آن شي‏ء سوم را سنتز و دو جزء اصلي را تز و آنتي تز اصطلاح کنيم، ولي مي‏دانيم که اين يک اصطلاح محض است و فقط ميل قلبي ما را به اين که اين اصطلاح را به کار ببريم ارضا مي‏کند، و همچنين مانعي‏ نيست که براي اين که اين اصطلاح شايع و جالب را از دست نداده باشيم، تعادل بعد از نوسانات افراطي و تفريطي‏ را سنتز اصطلاح کنيم و دو حالت مزبور را تز و آنتي تز همچنانکه ميتوانيم اين قرارداد اصطلاحي را در مورد کلمه خوش آهنگ و زيباي ديالکتيک اعمال نمائيم و همه اينگونه جريانها را جريان ديالکتيکي بناميم
براي يک اديب و نويسنده، دشوار است که از اين واژه زيبا و خوش‏ آهنگ چشم بپوشد: اين واژه قسمتي از موفقيتهاي خويش را از طنين خود دارد، نه از هسته اصلي محتواي خود. چه مانعي هست که هر فکر مبتني بر اصل حرکت و اصل تضاد را - ولو فاقد هسته اصلي آن باشد که در صفحات پيش‏ شرح داده شد - فکر ديالکتيکي بناميم