تکيه قرآن بر تاثير تعيين کننده عوامل اخلاقي موجب شده که تاريخ را بصورت يک منبع آموزشي مفيد درآورد اگر وقايع تاريخي يک سلسله حوادث تصادفي و اتفاقي باشد و هيچ چيز شرط هيچ چيز نباشد، تاريخ با افسانه تفاوت نخواهد داشت، يک سرگرمي‏ مي‏تواند باشد و غذاي خيال، جنبه آموزندگي نخواهد داشت


و اگر تاريخ ضابطه و قاعده داشته باشد، ولي اراده انساني نقشي نداشته‏ باشد، تاريخ از جنبه نظري آموزنده است، نه از جنبه عملي، بنابراين‏ فرض آموزش تاريخ نظير آموزش حوادث دورترين کهکشانها است که انسان در عين اطلاع کامل، کوچکترين نقشي در تغيير و هدايت و تعيين جهت آنها نمي‏تواند داشته باشد و اگر ضابطه و قاعده داشته باشد و انسان نيز نقش مؤثر داشته باشد و عامل تعيين کننده را زور يا زر بدانيم، تاريخ آموزنده است اما آموزنده‏ بدي. همچنين اگر علم را بعنوان يک وسيله زور و قدرت، عامل تعيين‏ کننده بدانيم
اما اگر تاريخ را داراي قاعده و ضابطه، و اراده انسان را مؤثر در تحولات تاريخ، و نقش اصيل و نهائي را در سعادت و کمال جامعه براي‏ ارزشهاي اخلاقي و انساني بدانيم، آن وقت است که تاريخ هم آموزنده است و هم مفيد. قرآن با چنين ديدي به‏ تاريخ نگاه مي‏کند در قرآن به نقش به اصطلاح مرتجعانه ملاء و مترفين و مستکبرين و نقش حق طلبانه مستضعفين تصريح شده است، در عين‏ حال از نظر قرآن، آن جهاد مستمر پيش برنده‏اي که از فجر تاريخ وجود داشته و دارد، ماهيت معنوي و انساني دارد نه مادي و طبقاتي