جلالی: نام مادر حضرت صاحب الامر چیست؟


هوشیار: مادر آنجناب را به نام های متعدد معرفی نموده اند مانند: نرجس، صیقل، ریحانه، سوسن، خمط، حکیمه، مریم، به دو نکته زیر اگر توجه کنید منشأ اختلاف مذکور را درک خواهید نمود:


الف: امام حسن عسکری (ع) کنیزهای متعددی داشته به نام های مختلف. موضوع تعدد کنیزها را حکیمه خاتون در دو مورد بیان نموده است. در یک جا حکیمه خاتون می گوید: روزی خدمت امام حسن (ع) رسیدم دیدم در حیاط خانه نشسته و کنیزانش بدورش اجتماع نموده اند. عرض کردم فدایت شوم، جانشینت از کدام کنیزان به وجود خوهد آمد؟ فرمود: از سوسن. [1]


در حدیث دیگر باز همان حکیمه خاتون می گوید: روزی در خانه امام حسن عسکری رفته بودم، وقتی خواستم مراجعت نمایم فرمود: افطار را در خانه ما باش، زیرا خدا امشب فرزندی به من عطا خواهد کرد عرض کردم: از کدام کنیزانت؟ جواب داد از نرجس، عرض کردم: ای آقا! منهم نرجس خاتون را پیش از تمام کنیزانت دوست دارم [2] از این دو حدیث و احادیث دیگر استفاده می شود که امام حسن دارای کنیزان متعددی بوده است.


ب: چنانکه قبلاً تذکر دادم فرزند امام حسن (ع) در محیطی تولد یافته بسیار خطرناک و وحشتزا، زیرا خلفای بنی عباس و حتی بعضی از بنی هاشم احساس نموده بودند که زمان تولد مهدی دادگستر یعنی بزرگترین مبارز حکومت ستمکاران، نزدیک شده است، از این جهت به وسیله مأمورین سری و علنی خود از خانه امام حسن بلکه تمام خانه های علویین مراقبت کامل به عمل می آوردند. کارآگاهان زبر دست بنی عباس در جدیت و کوشش بودند که نوزاد تازه ای در آن خانه ها پیدا کنند و تحویل خلیفه بدهند.


بعد از تذکر این دو مقدمه باید بگویم: از جانب خداوند متعال مقدر شده بود که در چنین محیط رعب آور و خانه مورد توجهی فرزندی برای اما حسن عسکری (ع) متولد گردد و جانش از خطرات محفوظ بماند از این جهت تمام پیش بینی های لازم به عمل آمد. اولاً چنانکه در روایات وارد شده آثار آبستنی در مادرش ظاهر نشد، ثانیاً امام حسن (ع) برای مراعات احتیاط نام مادر آنجناب را برای کسی فاش نکرد، ثالثاً در موقع وضع حمل جز حکیمه خاتون عمه امام حسن (ع) و شاید بعضی از کنیزان، کسی حضور نداشت با اینکه معمولاً زنها در موقع وضع حمل به قابله و چندین زن مددکار نیازمندند، اصلاً کسی نمی دانست اما حسن (ع) ازدواج کرده یا نه و اگر ازدواج نموده کدامیک از زنان همسرش می باشند.


در شب نیمه شب شعبان هنگامی که تاریکی شب همه جا را فرا گرفت، در کمال خفا و پنهانی و با ترس و لرز نوزادی برای امام حسن (ع) به دنیا آمد. آنه در خانه ای که چندین کنیز در آن وجود داشت و آثار حمل در هیچ یک از آنها ظاهر نبود و در موقع وضع حمل جز حکیمه خاتون کسی حضور نداشت و هیچ کس جرئت نداشت قضیه را اظهار نماید.


تا مدتی موضوع کاملاً سری و مکتوم ماند بعداً در بین خواص اصحاب امام حسن بگو مگو شروع شد بعضی می گفتند خدا به امام حسن نوزادی عطا فرموده و بعضی منکر می شدند. چون کنیزان مساوی بودند و آثار حمل در هیچ کدام ظاهر نبود طبعاً داستان اختلاف به مادر آنجناب سرایت نمود. بعضی مادرش را صیقل می دانستند، بعضی سوسن، بعضی ریحانه و بعضی غیر اینها. کسی هم از واقع مطلب خبر نداشت جز معدودی که مأذون نبودند واقع را ابراز نمایند. حتی حکیمه خاتون که شاهد و حاضر ولادت آن جناب بود، برای مراعات احتیاط گاهی مادر آن حضرت را نرجس معرفی می نمود، گاهی سوسن و گاهی هم برای مصالحی که در نظر داشت خبر وجود تولد آن حضرت را به مادر اما حسن نسبت می داد.


احمد بن ابراهیم می گوید: در سال دویست و شصت و دو خدمت حکیمه خاتون دختر امام جواد (ع) رسیدم و از پشت پرده با وی صحبت نمودم و از عقایدش جویا شدم. او امام های خودش را معرفی نمود و در آخر آنا محمد بن حسن را ذکر کرد. گفتم: خودت شاهد قضیه بودی یا اینکه بواسطه اخبار می گویی؟ پاسخ داد: قضیه را امام حسن (ع) به مادرش نوشته است: عرض کردم: در این صورت شیعیان باید به چه شخصی مراجعه نمایند؟ پاسخ داد: به مادر امام حسن (ع) گفتم: در این وصیت باید از یک زن پیروی نمود!! فرمود: آری، امام حسن در این وصیت، به جدش حسین بن علی اقتدا کرد، زیرا امام حسین (ع) هم در کربلا زینت را وصی خویش قرار داد و علوم علی بن الحسین به زینت نسبت داده می شود. امام حسین (ع) این عمل را انجام داد تا موضوع امامت علی بن الحسین (ع) مخفی بماند. سپس حکیمه فرمود: شما اصحاب اخبارید مگر برایتان روایت نشده که نهم از فرزندان حسین میراثش تقسیم می شود در حالیکه زنده است. [3]


چنانکه ملاحظه می فرمایید: حکیمه در این مدیث از جواب دادن صریح طفره رفته و داستان فرزند را به مادر امام حسن نسبت داده است یا به جهت اینکه از شنونده ترس داشته وثیقه نموده است یا می خواسته عمداً موضوع را مشتبه سازد. اما همین حکیمه خاتون در جای دیگر داستان ازدواج امام حسن (ع) را با نرجس خاتون به طور تفصیل شرح می دهد و داستان تولد مهدی را که خودش شاهد بوده مفصلاً بیان می کند. سپس می گوید: من اکنون مرتباً آن حضرت را مشاهده می نمایم و با وی صحبت می کنم. [4]


خلاصه: اختلافی که در نام مادر حضرت صاحب الامر (ع) دیده می شود مطلب غریبی نیست بلکه اوضاع وحشتناک آن زمان و تعدد کنیزهای امام حسن و شدت اختفائی که به عمل می آمد همین اقتضا را داشت. بعید نیست داستان اختلاف شدیدی که در موضوع ارث امام حسن (ع) در بین مادر آنجناب و برادرش جعفر کذاب اتفاق افتاد، توطئه و تحریکی بوده از طرف خلیفه وقت شاید بدان وسیله از فرزند امام حسن اطلاعی کسب کند.


صدوق در کمال الدین می نویسد: هنگامیکه جده، با جعفر درارث نزع کرد و محاکمه به خلیفه ارجاع شد، یکی از کنیزان امام حسن (ع) بنام صیقل ادعای آبستنی نمود. آن کنیز را به خانه معتمد یعنی خلیفه وقت جلب کردند و زنهای خلیفه و خدمتگزاران او و زنهای موفق و خدمتکارانش و زنهای قاضی، پیوسته مراقب آن کنیز بودند تا موضوع آبستنی او روشن گردد. اما در همین ایام حوادث خطرناکی مانند خروج صفار و مرگ عبدالله بن یحیح و خروح صاحب زنج پیش آمد نمود. این حوادث سبب شد که از سامره خارج گردند. بدین جهت به خودشان مشغول گشتند و از موضوع مراقبت از صیقل منصرف شدند. [5]


در تعدد و اختلاف نام ها، احتمال دیگری هم وجود دارد. ممکن است کسی بگوید: تمام آن اسمهای متعدد نام یک کنیز بوده. یعنی همان کنیزیکه مادر حضرت صاحب الامر (ع) بوده نام های متعدد داشته است. این موضوع چندان استبعادی ندارد زیرا در بین عرب مرسوم است که افراد مورد توجه را بنام های متعدد صدا می زدند.


شاهد احتمال روایتی است که در کتاب کمال الدین موجود است. صدوق بسند خویش از غیاث روایت کرده که گفت: جانشین امام حسن (ع) در روز جمعه به دنیا آمد. مادر آن حضرت ریحانه بود که نرجس و صیقل و سوسن نیز نامیده میشد. چون در وقت آبستنی جلا و نورانیت مخصوصی داشت صیقل نامیده می شد. [6]


در خاتمه لازم است تذکر دهم که اگر چه در تعیین نام مادر حضرت صاحب الامر (ع) مختصر ابهامی وجود آن حضرت نمی رساند زیرا چنانکه ملاحظه فرمودید هم ائمه اطهار و هم امام حسن عسکری (ع) از وجود فرزند خبر داده اند، هم اینکه حکیمه خاتون دختر حضرت جواد (ع) که از زنان مورد اعتماد و وثوق بوده جریان تولد آن جناب را شرح داده است. علاوه بر این، عده ای از موثقین و خدام خانۀ امام حسن آن کودک را دیده و به وجودش شهادت داده اند. نام مادرش هر چه باشد.